Hoofdstuk 5

Wat doet de VN ter bevordering van vrede?


Hoe werkt de VN voor de vrede?

Wat doet de VN in het kader van wapenbeheersing?


Wat doet de VN tegen de landmijnen?


Waarom kan de VN geen vrede opleggen?

Wat is een VN-vredesoperatie?

Wie voert het commando bij vredesoperaties?


Hoe belangrijk is vredeshandhaving op dit moment?

Hoe kan vredeshandhaving doeltreffender worden gemaakt?


De VN tegen het terrorisme



Hoe werkt de VN voor de vrede?

De VN ontplooit een breed pakket van activiteiten ter bevordering van de vrede. Als forum voor diplomatie en overleg biedt de VN een alternatief voor oorlogen en vormt ze een raamwerk voor het vreedzaam beëindigen van conflicten. Bij internationale crises kan de VN de spanning temperen en de weg vrijmaken voor onderhandelingen. De VN is een verzamelplaats voor mensen die gewapende conflicten willen voorkomen of stoppen.

De VN bevordert de vrede met haar inspanningen voor de mensenrechten, met vredesoperaties en door te werken aan een gestaag groeiend stelsel van internationale rechtsregels. De VN pleegt preventieve diplomatie om conflicten te stoppen nog voor ze tot uitbarsting komen en biedt steun bij democratiseringsprocessen en verkiezingen. Door sociale en economische ontwikkeling te stimuleren, handhaaft de VN tevens de vrede door diepgewortelde oorzaken weg te nemen die vaak aan de basis van conflicten liggen. Samen met andere organen uit de VN-familie biedt de VN humanitaire hulp, helpt ze bij de terugkeer van de vluchtelingen, bij het herstel van nationale infrastructuur en bij wederopbouw.

Wat doet de VN in het kader van wapenbeheersing?

Ontwapening is een van de voornaamste aandachtspunten van de VN als het gaat om het bevorderen van de vrede en het ontwikkelen van een veiliger wereld. Via eigen instellingen die zich inzetten voor ontwapening en door het steunen van internationale onderhandelingen, probeert de VN normen in te voeren en breed gedeelde beginselen inzake wapenbeheersing te laten postvatten. De VN biedt landen de mogelijkheid om elkaar te vertrouwen en ook om na te gaan of overeenkomsten worden nageleefd.

Dankzij steun van de VN hebben multilaterale onderhandelingen, zoals tijdens de Ontwapeningsconferentie, geleid tot een reeks overeenkomsten, zoals het Nucleair Non-Proliferatieverdrag, het Verdrag betreffende een algeheel verbod op kernwapenproeven (het Comprehensive Test-Ban Treaty) en verdragen inzake de instelling van kernwapenvrije zones. Daarnaast bestaan er ook een aantal organen die toezicht uitoefenen op wapens voor massavernietiging. Zo heeft het Internationaal Agentschap voor Atoomenergie een systeem van waarborgen en verificatieronden opgezet en houdt de Organisatie voor het Verbod op Chemische Wapens toezicht op de naleving van het Verdrag inzake chemische wapens.

Andere vertrouwenwekkende maatregelen zijn de instelling van het VN-register van conventionele wapens en het systeem voor gestandaardiseerde rapportage over militaire uitgaven. Deze instrumenten bieden meer duidelijkheid in militaire zaken.

Bij het herstel van de vrede na een conflict zag de VN toe op het inleveren en vernietigen van honderdduizenden wapens en hielp ze bij de herintegratie van vroegere strijdkrachten in de burgermaatschappij.

Wat doet de VN tegen de landmijnen?

· De miljoenen landmijnen, verspreid over 50 landen, verminken of doden jaarlijks meer dan 20.000 mensen. Kinderen, vrouwen en ouderen zijn de eerste slachtoffers van deze 'stille doders'. Per jaar worden er ongeveer 2 miljoen nieuwe mijnen gelegd.

· De VN speelde een rol van belang bij het aansporen van landen om het Verdrag van Ottawa (1997) te steunen, dat een algeheel verbod op productie, export en gebruik van landmijnen voorstaat. De Organisatie blijft streven naar universele ondertekening van het verdrag. Het verdrag - een initiatief van Noorwegen, Canada en andere landen - werd in 1997 door meer dan 100 landen goedgekeurd. Een duizendtal NGO's uit 60 landen speelden een belangrijke rol bij het overtuigen van regeringen om met het verdrag in te stemmen.
· Krachtens het Verdrag van Ottawa moeten de verdragsstaten verslag uitbrengen aan de Secretaris-Generaal over de hoeveelheid en het type mijnen waarover zij beschikken, welke stappen zij ondernemen om de mijnen te ruimen die zij gelegd hebben en kenbaar maken hoe zij hun voorraden zullen vernietigen en productie-eenheden zullen sluiten.
· Een protocol van het door de VN geëntameerde Verdrag inzake Inhumane Wapens (1980) is geheel gewijd aan landmijnen. In 1996 bereikten de staten die partij zijn bij het Protocol afspraken over verdere beperkingen. Zij werden het erover eens dat alle mijnen traceerbaar moeten zijn. Het Protocol is inmiddels ook van kracht voor interne conflicten.
· In zeven landen werken 6000 mensen in ontruimingsprogramma's van de VN (of gesteund door de VN). De VN houdt zich niet alleen bezig met het ruimen van mijnen, maar ook met de opleiding van mijnenruimers, met het vergroten van het algemene bewustzijn inzake mijnen, met het onderzoek naar mijnen en met de financiering van nationale mijnopruimingsprogramma's. Het doel is om getroffen landen de mogelijkheid te bieden het probleem voortvarend aan te pakken. Het VN-systeem steunt ook de verbetering van medische infrastructuur en revalidatiecentra voor slachtoffers van landmijnen.
· Dergelijke programma's worden sinds 1989 uitgevoerd op de slagvelden van landen die in hoge mate kampen met deze verschrikking: Afghanistan, Angola, Bosnië-Herzegovina, Cambodja, Jemen, Kroatië, de Laotiaanse Volksrepubliek, Mozambique en Ruanda.

Waarom kan de VN geen vrede opleggen?

De VN is niet bevoegd vrede met geweld af te dwingen. De Organisatie is geen wereldregering en heeft geen eigen leger noch eigen militaire faciliteiten. Ze is ook geen internationale politiemacht. De doeltreffendheid van de VN is afhankelijk van de politieke wil van de lidstaten die beslissen of, wanneer en hoe de VN ingrijpt om conflicten te beëindigen. De Veiligheidsraad is primair verantwoordelijk voor de handhaving van de internationale vrede en veiligheid.

De Veiligheidsraad kan diplomatieke en politieke druk uitoefenen op de partijen bij een conflict of zorgen voor instrumenten om een geschil te regelen, bijvoorbeeld in de vorm van onderzoeks- en bemiddelingsmissies. De Algemene Vergadering kan strijdende partijen confronteren met de opinie van de internationale gemeenschap. De stille diplomatie van de Secretaris-Generaal kan leiden tot besprekingen en een einde maken aan vijandigheden. Zodra er een bestand is bewerkstelligd, kan de VN troepen sturen om erop toe te zien dat de partijen de afspraken naleven.

Als de overredingskracht ontoereikend is, kan de Veiligheidsraad zwaardere maatregelen treffen zoals economische sancties of een handelsembargo. De Raad kan tribunalen oprichten om mensen te berechten die zich schuldig hebben gemaakt aan oorlogsmisdaden zoals gebeurde na de burgeroorlogen in Ruanda en voormalig Joegoslavië. In bepaalde gevallen heeft de Veiligheidsraad lidstaten toestemming gegeven gebruik te maken van 'alle nodige middelen' - met inbegrip van het gebruik van geweld - om een gewapend conflict te beëindigen. Deze acties, bijvoorbeeld om de soevereiniteit van Koeweit te herstellen in 1991 en om de wettige regering van Haïti weer in het zadel te helpen in 1994, staan geheel onder het bevel van de deelnemende staten.

Wat is een VN-vredesoperatie?

Een VN-vredesoperatie is een internationale onderneming. Het personeel - soldaten, burgerpolitie, verkiezingsdeskundigen, mijnenruimers, toezichthouders inzake mensenrechten, bestuurskundigen en communicatie-experts - komt uit vele landen.

Vredesoperaties worden ingesteld door de Veiligheidsraad. Elk van de vijf permanente leden kan hiertegen een veto uitspreken. De Raad bepaalt het mandaat, de omvang, de reikwijdte en de duur van een operatie en baseert zich daarbij op de aanbevelingen en ook op financiële informatie van de Secretaris-Generaal. De Algemene Vergadering moet het budget van de operatie goedkeuren.

De Raad definieert de taken van de vredestroepen naargelang de verschillende situaties. Vredeshandhavers kunnen toezicht houden op een wapenstilstand, een bufferzone instellen, voormalige tegenstanders helpen bij het uitvoeren van een vredesverdrag, het verlenen van humanitaire hulp mogelijk maken, de demobilisatie van de strijdkrachten begeleiden en soldaten helpen bij de terugkeer naar het normale leven, mijnopruimingsprogramma's opzetten, verkiezingen organiseren of controleren, burgerpolitie opleiden en toezicht houden op de naleving van mensenrechten.

VN-vredessoldaten zijn meestal licht bewapend en mogen hun wapens alleen in uitzonderlijke gevallen gebruiken, bijvoorbeeld uit zelfverdediging of wanneer gewapende tegenstanders hen beletten om hun mandaat uit te voeren. Gebruik van geweld door vredestroepen komt zelden voor en gaat altijd gepaard met moeilijke beslissingen en verdeeldheid. De meest doeltreffende 'wapens' van vredeshandhavers zijn de steun van de internationale gemeenschap en hun eigen inzet voor de vrede.

Vredeshandhaving is echter niet in alle omstandigheden het aangewezen instrument. Ondanks de inspanningen van de VN in Somalië, kwam er immers geen einde aan de gevechten. Vredeshandhaving is ook geen alternatief voor ander optreden van de internationale gemeenschap. Zo bleek vredeshandhaving niet voldoende om de volkerenmoord in Ruanda en voormalig Joegoslavië te stoppen. Maar in bepaalde situaties, met een realistisch mandaat, met de steun van de internationale gemeenschap en met de medewerking van de betrokken partijen, kunnen vredesoperaties een doeltreffende rol spelen bij het oplossen van een conflict en het handhaven van de vrede.

Wie voert het commando bij vredesoperaties?

Het operationele toezicht is in handen van de Verenigde Naties, omdat VN-vredesoperaties onder het gezag van de Veiligheidsraad vallen. De Secretaris-Generaal benoemt, met goedkeuring van de Raad, een Chef de Mission en een Bevelhebber of Militaire Hoofdwaarnemer. De Chef de Mission rapporteert aan de Secretaris-Generaal, die op zijn beurt verslag uitbrengt bij de Veiligheidsraad.

Regeringen detacheren op vrijwillige basis en per operatie militairen of burgerpolitie bij vredesoperaties. Elk regering behoudt het uiteindelijke bevel over de eigen manschappen. Een nationaal contingent dient onder een eigen bevelhebber. Soldaten blijven het uniform van hun eigen land dragen.

Met het geld dat de wereld in één jaar uitgeeft voor militaire doeleinden - in 1997 zo'n 740 miljard dollar - zou het VN-systeem meer dan 50 jaar lang al zijn activiteiten kunnen financieren.

Ze zijn alleen herkenbaar als VN-soldaten door hun blauwe helm of baret en door een VN-badge. Zij hoeven de VN geen trouw te zweren.

Hoe belangrijk is vredeshandhaving op dit moment? (in 1998)

Eind 1998 liepen er 16 operaties waarbij 14.347 manschappen, civiel en militair personeel, werden ingezet. Dit aantal is drastisch afgenomen sinds de piek in 1993, toen de internationale troepenmacht in totaal 80.000 man telde. Op dat ogenblik was 80% van de vredeshandhavers - 63.000 blauwhelmen - actief in 3 van de 14 lopende operaties: in Cambodja, Somalië en voormalig Joegoslavië.

Het aantal operaties is al jaren relatief stabiel en schommelt tussen 14 en 17 gelijktijdig lopende operaties, met inbegrip van een aantal lange-termijnoperaties zoals op Cyprus en in Jammu en Kasjmir, waar de aanwezigheid van de VN essentieel blijkt ondanks het feit dat de conflicten niet op te lossen schijnen te zijn. In 1998 startten nieuwe operaties in de Centraal-Afrikaanse Republiek en Sierra Leone. Het aantal landen dat vrijwillig troepen ter beschikking stelt,

schommelt steeds rond de 75. In totaal hebben 118 landen militairen en burgerpolitie ingezet bij VN-vredesoperaties.
De vredeshandhaving probeert in te spelen op de behoeften van een veranderde wereld waar tal van conflicten zich nu vaak binnen één land afspelen. VN-vredestroepen worden steeds vaker ingezet bij burgeroorlogen en etnische conflicten. Als een weerspiegeling van de groeiende aanwezigheid van regionale organisaties bij de oplossing van conflicten, zijn sommige VN-operaties opgezet in combinatie met parallelle inspanningen van dezeorganisaties. In hun streven naar de wederopbouw van door oorlog verscheurde gebieden, werken VN-vredestroepen steeds meer samen met andere partners, onder meer met VN-organisaties en NGO's.

VN-vredestroepen blijven voor de internationale gemeenschap een cruciale rol vervullen bij de oplossing van conflicten. De operaties zijn bij uitstek het symbool van internationale samenwerking en gelden als katalysator voor de vreedzame beslechting van geschillen.

Hoe kan vredeshandhaving doeltreffender worden gemaakt?

Lidstaten, regionale organisaties en het VN-Secretariaat proberen de algemene paraatheid, de interventiesnelheid, logistieke steun en training te verbeteren.

Eind 1998 hadden meer dan 80 landen zich bereid getoond tot snelle interventieafspraken met de VN. Daarvan hebben 61 landen opgegeven welke hulpmiddelen zij bereid zijn 'stand-by' te hebben ingeval ze zouden deelnemen aan een operatie. Twintig landen ondertekenden een standby-verdrag. In dit verband richtte een groep lidstaten een Standby Forces High Readiness Brigade op om het potentieel van hun troepen te versterken om samen deel te nemen aan vredesoperaties.
In het VN-hoofdkwartier in New York volgt het Situation Center dag en nacht alle vredesoperaties. In een voorraad- en opslagplaats van de VN in het Italiaanse Brindisi worden herbruikbare goederen opgeslagen en onderhouden, hetgeen resulteert in een belangrijke kostenbesparing bij de aanschaf van materiaal en ook een sneller optreden mogelijk maakt.

De VN tegen het terrorisme

Terrorisme is eveneens probleem dat alleen wereldwijd kan worden aangepakt. De VN heeft zowel juridische als politieke maatregelen getroffen in de strijd tegen het terrorisme.

· In politiek opzicht heeft de Algemene Vergadering consequent alle daden van internationaal terrorisme veroordeeld. Het Internationaal verdrag inzake terroristische bomaanslagen, dat in 1997 door de Algemene Vergadering werd goedgekeurd, bepaalt dat staten ertoe gehouden zijn om terroristen die worden beschuldigd van bomaanslagen, te vervolgen of uit te leveren. De Verklaring over maatregelen voor de bestrijding van het internationale terrorisme, die de Vergadering in 1994 aanvaardde, is een concreet actieplan dat alle staten oproept om zowel op nationaal als op internationaal niveau maatregelen te treffen tegen het terrorisme.

· In juridisch opzicht hebben de VN en haar organisaties een allesomvattend raamwerk van internationale akkoorden ontwikkeld dat dient als het elementaire juridische wapen in de strijd tegen terrorisme. Deze verdragen zijn: het Verdrag inzake strafbare feiten en bepaalde andere handelingen begaan aan boord van luchtvaartuigen (1963); ter bestrijding van het wederrechtelijk in zijn macht brengen van luchtvaartuigen (1970); ter bestrijding van onrechtmatige daden gericht tegen de veiligheid van de burgerluchtvaart (1971); ter voorkoming en bestraffing van misdrijven tegen diplomaten (1973); tegen gijzelneming (1979); ter bescherming van nucleair materiaal (1979); ter bestrijding van daden tegen de veiligheid van de scheepvaart (1988); ter bestrijding van daden van geweld in internationale luchthavens (1988); inzake het merken van kneedbommen met het oog op ontdekking (1991); en ter bestrijding van terroristische bomaanslagen (1997).


UNIC Logo
Terug  Home  Terug naar boven