RUNIC - ABC6 - Internationaal Recht

HOOFDSTUK 6 Download Hoofstuk 6 (WORD)

INTERNATIONAAL RECHT

• Gerechtelijke regeling van geschillen (Internationaal Gerechtshof)
• Ontwikkeling en codificatie van het internationaal recht (Commissie voor Internationaal Recht)
• Internationaal handelsrecht (VN-commissie voor internationaal handelsrecht (UNCITRAL))
• Milieurecht
• Zeerecht (Internationale Zeebodemautoriteit, Internationaal Zeerechttribunaal, Commissie voor de afbakening van het continentaal plat)
• Internationaal humanitair recht
• Internationale tribunalen (Internationaal straftribunaal voor voormalig Joegoslavië, Internationaal straftribunaal voor Rwanda)
• Internationaal Strafhof (ICC)
• Internationaal terrorisme
• Andere juridische kwesties

Een van de diepst doorwerkende successen van de Verenigde Naties is de ontwikkeling van een internationaal rechtsstelsel – verdragen, overeenkomsten en normen – dat een centrale rol vervult bij het bevorderen van economische en sociale ontwikkeling en van de internationale vrede en veiligheid. De regelgeving die de onderlinge relaties tussen staten bepaalt, stoelt in belangrijke mate op verdragen die door de VN werden bewerkstelligd. Hoewel er doorgaans niet veel aandacht wordt besteed aan de activiteiten van de VN in dezen, ondervinden mensen over de hele wereld er dagelijks de gevolgen van.

Het Handvest doet specifiek een beroep op de Organisatie om internationale geschillen langs vreedzame weg, met inbegrip van arbitrage en rechterlijke uitspraken (art. 33) te beslechten en de progressieve ontwikkeling en de codificatie van het internationaal recht te bevorderen (art. 13). De afgelopen vijftig jaar heeft de VN meer dan 500 multilaterale overeenkomsten afgerond die een brede waaier van gemeenschappelijke problemen tussen staten aanbelangen en juridisch bindend zijn voor de landen die deze verdragen hebben geratificeerd.

De VN heeft op veel vlakken pionierswerk verricht. De organisatie heeft steeds het voortouw genomen als problemen een internationale dimensie kregen en zo een juridisch kader gecreëerd voor onder meer milieubescherming, grensoverschrijdende arbeid, drugshandel en terrorisme. Maar het werk gaat door. De internationale wetgeving krijgt een toenemend centrale plaats in een bredere waaier van kwesties, met inbegrip van mensenrechten en internationale humanitaire wetgeving.

Gerechtelijke regeling van geschillen

Het belangrijkste VN-orgaan voor de regeling van geschillen is het Internationaal Gerechtshof. Het ‘Wereldhof’ werd opgericht in 1946. Eind 2003 had het Hof 78 uitspraken gedaan over geschillen die door staten aanhangig waren gemaakt en 24 keer advies gegeven over zaken die daartoe gemachtigde internationale organisaties hadden voorgelegd. Vrijwel alle gevallen werden behandeld door het voltallige Hof, maar sinds 1981 zijn zes gevallen op verzoek van partijen doorverwezen naar speciale kamers (zie ook www.icj-cij.org).

Het Hof heeft uitspraak gedaan over internationale geschillen met betrekking tot economische rechten, recht van doorgang, het afzien van geweld, non-interventie in de interne aangelegenheden van staten, diplomatieke relaties, gijzelneming, het recht op asiel en nationaliteit. Landen die een onpartijdige en op de wet gebaseerde oplossing nastreven, maken deze geschillen aanhangig bij het Hof. Met een vreedzame regeling voor problemen rond landsgrenzen, maritieme grenzen en territoriale soevereiniteit, heeft het Hof vaak de escalatie van geschillen voorkomen.

In een kenmerkende zaak over territoriale aanspraken beslechtte het Hof in 2002 een soevereiniteitsgeschil tussen Kameroen en Nigeria over het olierijke schiereiland Bakasse, en aldus over de lands- en zeegrenzen tussen beide staten als geheel. Eerder dat jaar oordeelde het ook in een soevereiniteitsgeschil tussen Indonesië en Maleisië over twee eilanden in de Celebeszee; de eilanden werden toegewezen aan Maleisië. In 2001 maakte het Hof een einde aan een maritiem en territoriaal geschil tussen Qatar en Bahrain dat een gespannen relatie tussen beide landen had veroorzaakt.

In 1999 beslechtte het Hof een gevoelig grensgeschil tussen Botswana en Namibië met een voor beide partijen aanvaardbare uitspraak. In 1992 deed het Hof uitspraak in een bijna honderd jaar aanslepend geschil tussen El Salvador en Honduras, dat in 1969 tot een korte, maar bloedige oorlog had geleid. In 1994 sprak het Hof zich uit over een dispuut dat door Libië en Tsjaad gezamenlijk aan het Hof was voorgelegd, en oordeelde dat de verdeling van het gebied was vastgelegd in een verdrag van 1955 tussen Libië en Frankrijk. Libië trok daarop zijn troepen terug uit het gebied langs de zuidelijke grens met Tsjaad.

In 1980, in een door de Verenigde Staten voor het Hof gebrachte zaak betreffende de bezetting van de Amerikaanse ambassade in Teheran en de gijzeling van consulair en diplomatiek personeel, oordeelde het Hof dat Iran de gijzelaars moest vrijlaten, de ambassade teruggeven en schadevergoeding betalen. Voordat het Hof echter de tijd had gehad de hoogte van de schadevergoeding vast te stellen, werd de zaak ingetrokken nadat beide staten zelf tot een akkoord waren gekomen. In 1989 vroeg Iran het Hof het neerschieten van een Iraans lijnvliegtuig door een Amerikaanse oorlogsbodem te veroordelen en de Verenigde Staten te veroordelen tot betaling van schadevergoeding. In 1996 werd de zaak gesloten nadat een schadevergoeding was overeengekomen.

In 1986 spande Nicaragua een zaak aan tegen de VS over de steun van dit land aan de zogeheten contra's. Het Hof oordeelde dat de Verenigde Staten zich met de steun aan de contra's en het leggen van mijnen buiten de Nicaraguaanse havens – daden die de VS volgens het Hof niet kon billijken als collectieve zelfverdediging – niet had gehouden aan zijn internationale wettelijke verplichtingen om zich niet te mengen in de aangelegenheden van andere staten, geen geweld tegen een andere staat te gebruiken en de soevereiniteit van een andere staat niet te schenden. Dienovereenkomstig veroordeelde het Hof de Verenigde Staten tot de betaling van schadevergoeding. Maar voordat het bedrag kon worden vastgesteld, verzocht Nicaragua in 1999 te zaak te seponeren.

In 1992 maakte Libië twee zaken aanhangig tegen het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten betreffende de interpretatie of toepassing van het Verdrag voor de beteugeling van onwettige daden gericht tegen de veiligheid van de burgerluchtvaart na de crash van PanAm-vlucht 103 in het Schotse Lockerbie op 21 december 1988. De zaken werden in september 2003 van de rol geschrapt in het kader van een breder akkoord tussen partijen.

In 1993 maakte Bosnië-Herzegovina een zaak aanhangig tegen de Federale Republiek Joegoslavië (Servië en Montenegro) betreffende de toepassing van het Verdrag over de uitbanning en bestraffing van genocide. Het Hof verzocht partijen de voortzetting van volkenmoord en escalatie van het geschil te voorkomen. De zaak is nog hangende.

In 1996 verwierp het Hof de weigering van de Verenigde Staten om de bevoegdheid van het Hof te erkennen in de zaak uit 1992 over de vernietiging van Iraanse olieplatforms door Amerikaanse oorlogsbodems. In november 2003 oordeelde het Hof dat de VS zijn optreden niet kon rechtvaardigen als bescherming van nationale veiligheidsbelangen. Daar er echter geen inbreuk was op de verplichtingen inzake de vrijheid van handel, werd de Iraanse aanspraak op schadevergoeding verworpen. Het Hof verwierp ook een tegeneis van de VS.

Staten dienen vaak vragen in over economische rechten. In 1995, in het kader van een geschil over visserijrechten tussen Canada en de Europese Unie, spande Spanje een procedure aan tegen Canada, nadat Canada een Spaanse visserssloep in internationale wateren had geconfisqueerd. Recent maakte Liechtenstein een zaak aanhangig tegen Duitsland over eigendommen die tijdens de Tweede Wereldoorlog in beslag waren genomen.

Een milieuzaak betrof een geschil tussen Hongarije en Slowakije over de geldigheid van het verdrag dat zij in 1997 hadden gesloten over de bouw van een stuwdam in de Donau. In 1997 oordeelde het Hof dat beide staten hun wettelijke verplichtingen verzaakten en riep hen op het verdrag na te leven.

De laatste decennia is het aantal juridische kwesties die aan het Hof werden voorgelegd opmerkelijk toegenomen. In de jaren zeventig stonden er telkens slechts één of twee zaken op de rol, maar tussen 1990 en 1997 varieerde dit aantal tussen negen en dertien. Sindsdien zijn het er meer dan 20. Eind 2003 waren er 22 zaken hangende.

Adviezen (advisory opinions) van het Hof hadden onder meer betrekking op lidmaatschap van de Verenigde Naties, schadeloosstelling voor verwondingen opgelopen in dienst van de VN, de territoriale status van de Westelijke Sahara, de kosten van bepaalde vredesoperaties en –meer recent – de status van VN-mensenrechtenrapporteurs. Twee door de Algemene Vergadering en de Wereldgezondheidsorganisatie gevraagde adviezen uit 1996 betroffen de wettelijkheid van de bedreiging met of het gebruik van kernwapens.

In 1971 stelde het Hof in een door de Veiligheidsraad gevraagd advies dat de voortdurende aanwezigheid van Zuid-Afrika in Namibië onwettig was en dat Zuid-Afrika verplicht was zijn bestuursapparaat aldaar terug te trekken en een einde te maken aan de bezetting van het gebied, teneinde de weg te effenen voor de onafhankelijkheid van Namibië in maart 1990.

Ontwikkeling en codificatie van het internationaal recht

In 1947 richtte de Algemene Vergadering de Commissie voor Internationaal Recht op ter bevordering van de progressieve ontwikkeling en codificatie van het internationaal recht. De Commissie komt jaarlijks bijeen en bestaat uit 34 leden, door de Algemene Vergadering verkozen voor een ambtstermijn van vijf jaar. Samen vertegenwoordigen de leden de belangrijkste rechtssystemen in de wereld. Zij werken op persoonlijke titel en niet als vertegenwoordigers van hun regeringen. Hun werk beslaat een brede waaier onderwerpen die de relaties tussen staten regelen.

Het werk van de Commissie bestaat grotendeels uit de voorbereiding van ontwerp-teksten over internationaal-rechtelijke thema's. Sommige onderwerpen kiest de Commissie zelf, andere legt de Algemene Vergadering haar voor. Wanneer de Commissie ontwerp-artikelen over een bepaald onderwerp heeft voltooid, roept de Algemene Vergadering doorgaans een internationale conferentie van gevolmachtigden bijeen om deze concept-bepalingen op te nemen in een verdrag dat staten vervolgens ter bekrachtiging krijgen voorgelegd. Dit betekent dat landen zich er formeel toe verplichten de bepalingen van het verdrag na te leven. Een aantal van deze verdragen vormen de basis voor de wetgeving die de relaties tussen staten regelt. Voorbeelden:

Het Verdrag over het gebruik van internationale waterwegen voor andere doeleinden dan de scheepvaart (in 1997 goedgekeurd door de Algemene Vergadering), dat op basis van redelijkheid en billijkheid het gebruik regelt van waterwegen die door twee of meer landen worden gedeeld.

Het Verdrag inzake het verdragenrecht tussen staten en internationale organisaties of tussen internationale organisaties onderling, dat in 1986 op een conferentie werd goedgekeurd.

Het Verdrag inzake statenopvolging m.b.t. staatseigendommen, archieven en schulden, aanvaard op een conferentie in Wenen in 1983.

Het Verdrag over de preventie en bestraffing van misdaden tegen internationaal beschermde personen, inclusief diplomatieke functionarissen, in 1973 goedgekeurd door de Algemene Vergadering.

Het Verdrag inzake het verdragenrecht, aangenomen op een conferentie in Wenen in 1969.

Het Verdrag inzake diplomatiek verkeer (1961) en het Verdrag inzake consulaire betrekkingen (1963), goedgekeurd op conferenties in Wenen.

In 1999 aanvaardde de Commissie een ontwerpverdrag dat moet voorkomen dat mensen statenloos worden ten gevolge van de splitsing van een gebied of opheffing van een staat. Sinds de eerste zitting in 1949 is de aansprakelijkheid van staten een belangrijk onderzoeksobject van de Commissie. In 2001 werd dit onderzoek afgerond met de aanvaarding van een ontwerp-verdrag over de ‘aansprakelijkheid van staten voor internationale onrechtmatige daden’. In 2001 keurde de Commissie voorts ontwerp-artikelen goed over het voorkomen van grensoverschrijdende schade ten gevolge van risicovolle activiteiten. Momenteel buigt de Commissie zich over de internationale verplichtingen bij nadelige gevolgen van daden die niet zijn verboden krachtens het internationaal recht, waaronder grensoverschrijdende schade.

De Commissie houdt zich nu ook bezig met kwesties als unilaterale besluiten van staten; het recht op diplomatieke bescherming; voorbehouden tegen verdragen; de aansprakelijkheid van internationale organisaties, door staten gedeelde natuurlijke rijkdommen en de versplintering van de internationale wetgeving, met nadruk op problemen die ontstaan door de diversifiëring en uitbreiding van het internationaal recht (zie ook www.un.org/law/ilc/index.htm).

Internationaal handelsrecht

De VN-commissie voor internationaal handelsrecht (UNCITRAL) bevordert de wereldhandel met de ontwikkeling van verdragen, wettelijke kaders, regels en rechtsprincipes ter harmonisering van het internationaal handelsrecht. De 60 landen tellende Commissie werd in 1966 opgericht door de Algemene Vergadering. Haar leden vertegenwoordigen alle geografische regio’s en de voornaamste economische en juridische stelsels van de wereld. UNCITRAL is in de loop der jaren het belangrijkste juridische orgaan binnen het VN-systeem op het vlak van internationaal handelsrecht. De afdeling Internationaal handelsrecht van het Bureau voor juridische aangelegenheden (OLA) treedt op als secretariaat.

In haar 37-jarige bestaan ontwikkelde de Commissie breed aanvaarde teksten die in verschillende juridische domeinen gelden als mijlpalen. Het gaat onder meer om: de Arbitrageregels van UNCITRAL (1976), de Regels van UNCITRAL inzake geschillenbeslechting (1980), het VN-verdrag inzake verbintenissen regerende de internationale verkoop van goederen (1980), het Wettelijk kader van UNCITRAL inzake arbitrage bij internationale handelsgeschillen, het Wettelijk kader van UNCITRAL inzake goederenlevering, bouw en dienstverlening (1994); de UNCITRAL-nota’s inzake de organisatie van arbitragezaken (1996) en het Wettelijk kader inzake elektronische handelsactiviteiten (1996).

Andere belangrijke documenten zijn: het Verdrag inzake de verjaring van de internationale verkoop van goederen (1974); het VN-verdrag inzake het goederentransport over zee (1978, bekend als de ‘Hamburg Rules’); het VN-verdrag inzake internationale wissels en promesses (1988); Juridische richtlijnen van UNCITRAL voor de opstelling van internationale contracten inzake de bouw van industriële voorzieningen (1988); het VN-verdrag inzake de aansprakelijkheid van operatoren van transportterminals in het internationale handelsverkeer (1991); Juridische richtlijnen van UNCITRAL inzake internationale compensatiehandelstransacties (1992), het VN-verdrag inzake onafhankelijke waarborgen en doorlopende kredietbrieven (1995) en het Wettelijk kader van UNCITRAL inzake grensoverschrijdende insolvabiliteit (1997).

Recenter goedgekeurde teksten zijn: Juridische richtlijnen van UNCITRAL over particulier gefinancierde infrastructuurprojecten (2000); het VN-verdrag over de toekenning van financiering voor uitstaande vorderingen in de internationale handel (2001); het Wettelijk kader van UNCITRAL inzake elektronische handtekeningen (2001); en het Wettelijk kader van UNCITRAL inzake de internationale beslechting van handelsgeschillen (2002).

Op dit ogenblik is de Commissie bezig met de voorbereidingen van een ontwerp voor richtlijnen die een aanvulling moeten vormen op de Juridische richtlijnen van UNCITRAL over particulier gefinancierde infrastructuurprojecten; het verzamelen en publiceren van jurisprudentie inzake UNCITRAL Teksten (CLOUT); een ontwerp voor juridische richtlijnen voor wetgeving inzake insolvabiliteit; een ontwerpinstrument voor het goederentransport over zee en het ontwerp van juridische richtlijnen inzake veiligheidsbelangen. De Commissie werkt ook verder aan een internationaal verdrag inzake elektronische verbintenissen en zoekt voorts naar mogelijkheden om eventuele juridische hinderpalen op het vlak van de elektronische handel in bestaande internationale handelsverdragen te verwijderen.

Daarnaast blijft UNCITRAL zich richten op kwesties in verband met de schriftelijke neerlegging van verbintenissen zoals bepaald in het Wettelijk kader van UNCITRAL inzake arbitrage bij internationale handelsgeschillen (1985) en het Verdrag inzake de erkenning en tenuitvoerlegging van buitenlandse scheidsrechterlijke uitspraken (1958), en verder ook met een nieuwe bepaling betreffende de erkenning en handhaving van tussentijdse beschermingsmaatregelen als amendement op 17 van het Wettelijk kader van UNCITRAL inzake arbitrage bij internationale handelsgeschillen.

Milieurecht

De VN heeft pionierswerk verricht bij de ontwikkeling van het internationale milieurecht en verdragen tot stand gebracht die een belangrijke vooruitgang betekenden voor de bescherming van het milieu wereldwijd. Het Milieuprogramma van de VN (UNEP) beheert veel van deze verdragen. Ander organen, met inbegrip van verdragssecretariaten, beheren de rest. Het gaat onder meer om onderstaande verdragen:

Verdrag inzake watergebieden van internationale betekenis, in het bijzonder als verblijfplaats voor watervogels (1971) verplicht verdragsstaten een verstandig beleid te voeren ten aanzien van de waterrijke gebieden onder hun jurisdictie. Dit verdrag kwam tot stand dankzij UNESCO.

Het Verdrag over de bescherming van het culturele en natuurlijke werelderfgoed (1972) verplicht verdragsluitende landen bijzondere natuurlijke en culturele locaties te beschermen. Ook dit verdrag kwam tot stand dankzij UNESCO.

Het Verdrag over de internationale handel in bedreigde en in het wilde levende diersoorten en planten (1973) zorgt er met quota’s en verboden voor dat de internationale handel in specifieke wilde dieren en planten of producten niet leidt tot het uitsterven van deze soorten.

Het Verdrag van Bonn inzake de bescherming van trekkende wilde diersoorten (1979) en een reeks aanverwante regionale en voor specifieke soorten geldende overeenkomsten beogen de bescherming van trekkende diersoorten (en hun habitat) op het land, in de lucht en in de zee .

Het Verdrag over grensoverschrijdende luchtvervuiling over lange afstand (het 'Zureregenverdrag') en de Protocollen, tot stand gekomen onder auspiciën van de Economische Commissie voor Europa van de VN, beogen beteugeling en vermindering van de luchtvervuiling in Europa en Noord-Amerika.

Het VN-Zeerechtverdrag (1982) vormt een alomvattend juridisch kader voor maritieme kwesties en bevat regels ten aanzien van de scheepvaart; de bescherming van kusten en het mariene milieu; levende en niet-levende natuurlijke rijkdommen; en wetenschappelijk oceanografisch onderzoek.

Het Verdrag van Wenen inzake de bescherming van de ozonlaag (1985), het Protocol van Montreal (1987) en de Amendementen hierop proberen de schade te beperken aan de ozonlaag in de atmosfeer die het leven op aarde beschermt tegen de schadelijke UV-straling.

Het Verdrag van Bazel inzake de beheersing van de grensoverschrijdende bewegingen van gevaarlijke afvalstoffen en hun verwerking (1989) en het Amendement verplichten verdragsstaten het grensoverschrijdende transport en lozen van giftig afval te verminderen, de hoeveelheid en toxiciteit van giftige afval tot een minimum te beperken en te streven naar milieuvriendelijke verwerking, zo dicht mogelijk bij de bron. In 1999 keurden de verdragsstaten ook het Protocol goed betreffende aansprakelijkheid en schadevergoeding in verband met grensoverschrijdend transport van giftig afval.

Het Multilateraal fonds voor de uitvoering van het Protocol van Montreal (1991) is opgericht om ontwikkelingsstaten bij te staan die partij zijn bij het Protocol van Montreal en jaarlijks per hoofd van de bevolking minder dan 0,3 kg ozonafbrekende stoffen consumeren of produceren – de ‘artikel 5-landen’ – om aan de controlemaatregelen te voldoen. Bijdragen van artikel 5-landen aan het Multilateraal fonds worden bepaald op basis van de verdeelsleutel die de VN bezigt ter bepaling van de bijdragen van de lidstaten.

De Overeenkomst inzake de instandhouding van kleine walvisachtigen in de Oostzee en de Noordzee (1991), die tot stand kwam in het kader van het verdrag voor trekkende diersoorten, beoogt een nauwere samenwerking tussen landen op het vlak van het behoud van kleine walvisachtigen. Staten die partij zijn bij deze overeenkomsten verbinden zich tot het beschermen en beheersen van habitats, het uitvoeren van controles en onderzoek, de bescherming van het milieu en publieksvoorlichting.

Het Verdrag inzake biologische diversiteit (1992) ijvert voor het instandhouden van biodiversiteit, voor het duurzaam gebruik van de onderdelen daarvan en voor een eerlijke verdeling van de baten van de toepassing van genetische hulpbronnen. Het bijbehorende Protocol van Cartagena inzake Bioveiligheid (2000) beoogt de bescherming van de biologische diversiteit tegen de risico’s die veranderde levende organismen (VLO’s) voortgekomen uit de moderne biotechnologie, kunnen vormen. Het Protocol voorziet in een procedure voor een vooraf met kennis van zaken gegeven instemming (Advance Informed Agreement = AIA) waarbij landen op voorhand schriftelijk van invoer op de hoogte worden gebracht en een besluit kunnen nemen vóór de eerste overbrenging van VLO's die bestemd zijn voor directe introductie in het milieu.

Het Raamverdrag inzake klimaatverandering (1992) verplicht verdragsluitende landen de uitstoot te beperken van broeikasgassen die de opwarming van de planeet en andere atmosferische problemen tot gevolg hebben. Het Protocol van Kyoto (1997) bevordert de internationale actie tegen klimaatverandering door de industrielanden op te roepen om in de periode 2008-2012 aan de juridisch bindende uitstootdoelen te voldoen. Het Protocol voorziet ook in verschillende mechanismen die enige flexibiliteit bieden in de manier waarop geïndustrialiseerde landen die uitstoot verminderen en hoe ze die dalingen meten.

Het Internationale verdrag ter bestrijding van woestijnvorming in landen kampend met ernstige droogte en/of woestijnvorming, in het bijzonder in Afrika (1994) moet de internationale samenwerking bevorderen bij de bestrijding van woestijnvorming en het temperen van de gevolgen van droogte.

De Overeenkomst inzake de instandhouding van kleine walvisachtigen in de Zwarte Zee, de Middellandse Zee en de aangrenzende Atlantische Oceaan (1996) beoogt de bescherming van kleine walvisachtigen in de Middellandse en Zwarte Zee. Staten verbinden zich tot de implementatie van een gedetailleerd plan voor de instandhouding van deze soorten met inbegrip van een wetgeving die de vangst van kleine walvisachtigen verbiedt, maatregelen die de kans dat deze dieren per ongeluk in de netten belanden verkleint en de instelling van beschermde gebieden.

Het Verdrag inzake voorafgaand geïnformeerde toestemming ten aanzien van bepaalde gevaarlijke chemicaliën en pesticiden in de internationale handel (het 'Verdrag van Rotterdam' van 1998) verplicht exporteurs van gevaarlijke chemische stoffen of pesticiden, het importerende land informatie voor te leggen over de mogelijk schadelijke gevolgen van deze stoffen voor gezondheid en milieu.

Het Verdrag van Stockholm voor moeilijk afbreekbare organische stoffen (2001) beoogt het verbod op bepaalde uiterst giftige pesticiden, industriële chemische stoffen en bijproducten – onder meer DDT, PCB’s en dioxine – die zich gemakkelijk verspreiden en zich ophopen in de voedselketen.

Het UNESCO-programma ‘Mens en biosfeer’ legt binnen de natuur- en menswetenschappen de basis voor het duurzame gebruik en behoud van biologische diversiteit en voor een betere relatie tussen mens en milieu in de hele wereld. Het programma steunt interdisciplinair onderzoek, praktische demonstraties en opleidingen rond het beheer van natuurlijke rijkdommen.

IMO stond aan de basis van verdragen die de vervuiling van zeeën en oceanen tegengaan. Een reeks van regionale zeeprogramma’s helpt regeringen bij de bescherming van gedeelde zee- en waterrijkdommen aan de hand van door UNEP tot stand gekomen verdragen en protocollen in 13 regio’s.

Zeerecht

Het VN-Zeerechtverdrag geldt als een van de volledigste documenten in het internationaal recht. De 320 artikelen en 9 bijlagen vormen een allesomvattend wettelijk kader voor ’s wereld oceanen en zeeën met regels die alle activiteiten op en het gebruik van de maritieme rijkdommen regelen: scheepvaart en overvlucht, exploratie en ontginning van rijkdommen, milieubehoud en vervuiling, visserij en vervoer. Het verdrag steunt op het principe dat alle problemen met zeeën en oceanen nauw verweven zijn en daarom als een geheel moeten worden aangepakt. in één instrument omvat het Zeerechtverdrag zowel de codificatie van traditionele regelgeving rond het gebruik van de oceanen als de ontwikkeling van nieuwe regels bij nieuwe problemen. Het is een uniek instrument en wordt wel 'de grondwet van de zee' genoemd.

Inmiddels aanvaardt men alom dat alle activiteiten op het gebied van zeeën en zeerecht conform de bepalingen van het Zeeverdrag moeten geschieden, dat zijn gezag ontleent aan het feit dat het door bijna alle landen is aanvaard. Meer dan 140 landen zijn partij, veel andere zitten in het proces van ratificering of toetreding, en vrijwel alle landen ter wereld erkennen en voegen zich naar het verdrag en zijn bepalingen.

In 2002 vierde de Algemene Vergadering de 20ste verjaardag van de openstelling tot ondertekening van het verdrag met een tweedaagse plenaire zitting.

Invloed van het verdrag
Landen hebben door nationale en internationale wetgeving en aanverwante besluitvorming consequent het gezag van het verdrag bevestigd als belangrijkste juridische instrument ter zake. Dit onvoorwaardelijke gezag heeft tot gevolg dat vrijwel alle landen 12 zeemijl aanvaarden als de grens van hun territoriale wateren en dat kuststaten soevereine rechten uitoefenen over de natuurlijke rijkdommen in een exclusieve economische zone (EEZ) van 200 zeemijl alsmede over de natuurlijke rijkdommen van het continentaal plat dat zich voorbij deze grenzen uitstrekt. Ook heeft het geleid tot meer stabiliteit in de zeescheepvaart – o.a. door het recht van onschuldige doorvaart door territoriale wateren vast te leggen, evenals het recht op doorvaart door nauwe zeestraten die wordt gebruikt door de internationale scheepvaart.

De Overeenkomst inzake de tenuitvoerlegging van deel XI van het VN-zeerechtverdrag die in 1994 door de Algemene Vergadering werd goedgekeurd, heeft de vrijwel universele aanvaarding van het verdrag bevorderd. De overeenkomst ruimde een aantal belangrijke bezwaren uit de weg die met name geïndustrialiseerde landen ervan weerhielden het verdrag te ondertekenen. Inmiddels zijn al meer dan 110 landen partij bij de Overeenkomst.

Het verdrag heeft ook een belangrijke invloed op aspecten van de bevoegdheid van kuststaten in verband met wetenschappelijk marine onderzoek, het voorkomen van vervuiling en de toegang van staten zonder zeehavens tot de zee. Daarnaast wordt het verdrag erkend als het raamwerk en de basis voor toekomstige instrumenten gericht op de verdere uitwerking van rechten en plichten met betrekking tot de wereldzeeën – een feit dat onder meer zijn neerslag heeft gevonden in de Overeenkomst inzake zwervende en sterk migrerende visbestanden.

Die overeenkomst stipuleert de regels voor het behoud en beheer van visbestanden die zich blijvend ophouden in de EEZ van een kuststaat en voorraden die zich bevinden in gebieden voorbij of grenzend aan die zone. De overeenkomst bepaalt dat dat beheer dient te gebeuren op basis van voorzorgsmaatregelen en het beste wetenschappelijk onderzoek. Ook werkt het de wettelijke bepaling nader uit dat staten dienen samen te werken om een duurzaam evenwicht voor de lange termijn te bereiken en om een optimaal gebruik van de visbestanden te bevorderen, zowel binnen als buiten hun exclusieve economische zone.

Verdragsorganen
Het verdrag heeft geleid tot de oprichting van drie organen die zich bezighouden met verschillende aspecten van het zeerecht.

Via de Internationale Zeebodemautoriteit organiseren en controleren landen alle activiteiten met betrekking tot de minerale rijkdommen van de diepzeebodem in internationale wateren, dus buiten de territoriale zone. De organisatie werd opgericht in 1994 en zetelt in Kingston (Jamaica). In 2002 aanvaardde de Autoriteit de mijnbouwgedragslijn (de mining code) die de exploitatie en ontginning van polymetallische knollen in het Gebied (omschreven als de zeebedding en oceaanbodem, inclusief de ondergrond daarvan’) wettelijk regelt.

Na aanvaarding van die gedragslijn, die standaardclausules omvat voor exploratiecontracten , werden in 2001 de eerste vijftienjarige overeenkomsten inzake de exploratie van polymetallische knollen in de zeebodem getekend met officieel geregistreerde investeerders: het staatsbedrijf Yuzhmorgeologiya (Russische Federatie); de Interoceanmetal Joint Organization (een consortium waaraan Bulgarije, Cuba, de Tsjechische Republiek, Polen, de Russische Federatie en de Slowaakse Republiek deelnemen); de Republiek Korea; de China Ocean Minerals Research and Development Association (COMRA); het Institut Français de Recherche pour l’Exploitation de la Mer (IFREMER)/Association Française pour l’Etude et la Recherche des Nodules (AFERNOD); de Deep Ocean Resources Development Company (DORD-Japan); en het Department of Ocean Development (India).

Deze investeerders in exploratiewerkzaamheden zijn staatsbedrijven of multinationale consortia die reeds voor aanvaarding van het verdrag actief waren met prospectieactiviteiten en met de lokalisering van economisch exploiteerbare afzettingen van polymetallische knollen in het Gebied. Om die reden kregen zij bij de gunning van machtigingen tot productie prioriteit boven andere aanvragers, behalve boven de Onderneming zelf. De Onderneming is het orgaan van de Internationale Zeebodemautoriteit dat zich wijdt aan de in het verdrag opgesomde activiteiten in het Gebied, alsook met het transport, de verwerking en commercialisering van in het Gebied gewonnen delfstoffen.

Het Internationaal Zeerechttribunaal startte zijn werkzaamheden in 1996 en is een forum voor het regelen van geschillen die ontstaan uit de interpretatie of toepassing van het verdrag. Het tribunaal bestaat uit 21 rechters (verkozen door de verdragsstaten) en is gevestigd in de Duitse havenstad Hamburg. Het tribunaal ontving in november 2001 het eerste verzoekschrift dat aanleiding gaf tot een zaak. Sindsdien heeft het tribunaal elf zaken voorgelegd gekregen. Voor het merendeel werd daarin de onmiddellijk vrijgave geëist van schepen en hun bemanningen die waren aangehouden op verdenking van inbreuk op het verdrag. Sommige zaken betroffen het behoud van zeeflora en -fauna – te weten: de zuidelijke voorraden blauwvintonijn in Nieuw Zeeland versus Japan en Australië versus Japan; en zwaardvisbestanden in het zuidoostelijk deel van de Grote Oceaan in een zaak tussen Chili en de Europese Gemeenschap. Weer een andere zaak handelde over het voorkomen van door aan wal veroorzaakte vervuiling door een fabriek voor het verwerken van verarmde nucleaire splijtstof tot nieuwe brandstof (MOX-brandstof) in Ierland versus het Verenigd Koninkrijk.

De Commissie voor de afbakening van het continentaal plat is ingesteld om de tenuitvoerlegging het verdrag te begeleiden wat betreft de afbakening van de buitengrenzen van het continentaal plat op een afstand van meer dan 200 zeemijl van de basislijnen ter bepaling van de breedte van de territoriale zee. Krachtens het verdrag bepaalt een kuststaat de buitengrenzen van zijn continentaal plat, waar dit een breedte van 200 zeemijl overtreft op basis van een aanbeveling van de Commissie.

De Commissie vergaderde in 1997 voor de eerste keer op het VN-hoofdkantoor. De 21 commissieleden worden verkozen door de verdragsstaten en handelen op persoonlijke titel. Zij zijn deskundigen in de disciplines geologie, geofysica, hydrografie of geodesie. De Commissie werd in december 2001 voor het eerst door een verdragsstaat (de Russische Federatie) om een aanbeveling gevraagd.

Bijeenkomst van verdragsstaten
Het verdrag voorziet niet in regelmatige samenkomsten of conferenties van verdragsstaten, maar de jaarlijks door de Secretaris-Generaal bijeengeroepen vergadering vormt het forum waar zorgwekkende kwesties worden besproken. Dit gebeurt naast de vastgestelde taken zoals de verkiezing van de leden van het tribunaal en de commissie en budgettaire en administratieve aangelegenheden.

De Algemene Vergadering treedt op als toezichthoudster bij kwesties met betrekking tot de oceanen en het zeerecht. In 2000 maakte de Vergadering een aanvang met een informele overlegprocedure in het leven ter versoepeling van haar jaarlijkse toetsing van de ontwikkelingen in deze materie. Dergelijk overleg heeft jaarlijks plaats en doet aanbevelingen aan de Algemene Vergadering over specifieke kwesties. Daarbij ligt de nadruk op het vaststellen van gebieden waar de coördinatie en samenwerking tussen regeringen en organisaties nog te wensen overlaat, met name op het vlak van veilige scheepvaart en bescherming van kwetsbare ecosystemen. Het overlegproces waarvoor aanvankelijk een looptijd van drie jaar was voorzien, is met drie jaar verlengd omdat er veel positieve resultaten worden geboekt.

Internationaal humanitair recht

Het internationaal humanitair recht voorziet in principes en regels die de oorlogsvoering en de humanitaire bescherming van de burgerbevolking en van zieke en gewonde soldaten of krijgsgevangenen reglementeert. De belangrijkste instrumenten op dit vlak zijn de Conventies van Genève ter bescherming van oorlogsslachtoffers (1949) en de twee Aanvullende protocollen (1977) die tot stand zijn gekomen onder auspiciën van het Internationale Comité van het Rode Kruis.

De laatste jaren is de VN een van de belangrijkste initiatiefnemers bij de ontwikkeling van het internationaal humanitair recht. De Veiligheidsraad raakt steeds vaker betrokken bij het beschermen van burgers in gewapende conflicten, het bevorderen van de mensenrechten en het behoeden van kinderen in oorlogen. Met de oprichting van de internationale straftribunalen voor voormalig Joegoslavië en Rwanda, en van tribunalen in Timor-Leste, Sierra Leone en Cambodja, wordt niet alleen een bijdrage geleverd tot het voorkomen van straffeloosheid, maar vergroot de VN ook de inachtneming van regels van humanitair recht. De voorbereidende commissie voor het Internationaal Strafhof heeft een overzicht opgesteld van zogeheten elements of crimes, die de begrippen genocide, oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid definiëren, en leverde daarmee eveneens een concrete bijdrage tot een beter begrip van het internationaal humanitair recht.

De Algemene Vergadering, die dienst doet als het politieke forum van de VN, droeg ook bij aan de totstandkoming van een aantal instrumenten. Voorbeelden zijn het Verdrag inzake de voorkoming en bestraffing van genocide (1948), het Verdrag inzake de niet-verjaring van oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid (1968), het Verdrag inzake het verbod of de beperking van het gebruik van bepaalde conventionele wapens die geacht kunnen worden buitensporig leed te veroorzaken of een niet-onderscheidende werking te hebben (1980) en de vier aanvullende Protocollen daarop, en de Principes voor internationale samenwerking bij het opsporen, arresteren, uitleveren en bestraffen van personen die zich schuldig hebben gemaakt aan oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid, die in 1973 door de Vergadering zijn goedgekeurd. De Algemene Vergadering vervulde ook een faciliterende rol bij de organisatie van de diplomatieke conferentie die in 1998 het Statuut van Rome inzake het Internationaal Strafhof heeft goedgekeurd.

Internationale tribunalen

Na massale schendingen van het internationaal humanitair recht in voormalig Joegoslavië en in Rwanda stelde de Veiligheidsraad twee internationale tribunalen in om de daders te berechten. Beide tribunalen zijn opgezet krachtens Hoofdstuk VII van het Handvest, dat betrekking heeft op dwangmaatregelen, en zijn ondergeschikte organen van de Veiligheidsraad.

Het Internationaal straftribunaal voor voormalig Joegoslavië, opgericht in 1993, telt vier kamers (drie strafkamers en een kamer van beroep), een openbare aanklager en de griffie. Krachtens zijn statuut kan het tribunaal vier misdrijven vervolgen: grove schendingen van de Geneefse conventies; schendingen van oorlogswetten en -gebruiken; genocide; en misdaden tegen de menselijkheid. Het tribunaal zetelt in Den Haag.

Het Internationaal straftribunaal voor Rwanda, opgericht in 1994, bestaat ook uit vier kamers (drie strafkamers en een kamer van beroep), een openbare aanklager en de griffie. In 1998 velde het tribunaal voor het eerst in de geschiedenis van de internationale rechtsspraak een vonnis inzake genocide. Het tribunaal zetelt in Arusha (Tanzania); het bureau van de openbare aanklager is gevestigd in Kigali (Rwanda).

De tribunalen hebben een gezamenlijke kamer van beroep en aanvankelijk ook een gemeenschappelijke aanklager. Ze voeren diverse strafprocedures en hebben meer dan 150 personen aangeklaagd. In augustus 2003 besliste de Veiligheidsraad dat elk tribunaal zijn eigen openbare aanklager moet hebben.

Het Speciale Tribunaal voor Sierra Leone, een onafhankelijke gerechtelijk orgaan, is opgericht in januari 2002 conform een overeenkomst tussen de Sierraleoonse regering en de VN om de belangrijkste verantwoordelijken te vervolgen voor misdaden tegen de menselijkheid, oorlogsmisdaden, andere grove schendingen van het internationaal humanitair recht, evenals voor krachtens de Sierraleoonse wet strafbare feiten sinds 30 november 1996 gepleegd op het grondgebied van Sierra Leone. Het hof is gevestigd in Freetown, de hoofdstad van Sierra Leone. De VN-Secretaris-Generaal benoemt de openbare aanklager en de griffier. De Secretaris-Generaal en de regering van Sierra Leone benoemen de rechters voor de straf- en beroepskamers van het hof.

Internationaal Strafhof (ICC)
(www.icc-cpi.int/php/index.php)

De idee voor een permanent internationaal hof voor de vervolging van misdaden tegen de menselijkheid kwam in de VN voor het eerst ter sprake in het kader van de aanvaarding van het Genocideverdrag van 1948. Meningsverschillen stonden verdere ontwikkelingen echter jarenlang in de weg. In 1992 gaf de Algemene Vergadering de Commissie voor Internationaal Recht de opdracht een ontwerpstatuut voor het hof op te stellen. De bloedbaden in Cambodja, voormalig Joegoslavië en Rwanda duidden op de dringend noodzaak van een dergelijk strafhof.

Een conferentie van gevolmachtigden heeft op 17 juli 1998 met het Statuut van Rome voor het Internationaal Strafhof (www.un.org/law/icc) de oprichting goedgekeurd van het Internationaal Strafhof dat bevoegd is om personen die zich schuldig maken aan genocide, oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid te vervolgen. Het zal ook bevoegd zijn voor daden van agressie indien er overeenkomst wordt bereikt over de definitie van dit misdrijf. Het Statuut werd op 1 juli 2002 van kracht. In december 2003 waren 92 staten partij bij het Statuut.

Het Hof bestaat uit 18 rechters die worden verkozen door de verdragsstaten voor een termijn van maximaal negen jaar en die allen afkomstig zijn uit verschillende landen. De rechters werden in februari 2003 verkozen en aanvaardden hun ambt in maart. President van het Hof is Philippe Kirsch (Canada), de openbare aanklager Luis Moreno Ocampo (Argentinië) en de griffier Bruno Cathala (Frankrijk).

Het Internationaal Strafhof zetelt in Den Haag. De begroting voor het eerste financiële jaar (september 2002-december 2003) beliep 30.893.500 euro.

Internationaal terrorisme

De VN blijft met juridische en politieke maatregelen strijden tegen terrorisme.
Op juridisch vlak hebben de VN en haar gespecialiseerde organisaties – onder meer ICAO, IMO en IAEA – een apparaat van internationale verdragen ontwikkeld die de belangrijkste juridische instrumenten tegen terrorisme omvatten. Het betreft:

Het Verdrag inzake strafbare feiten en bepaalde andere handelingen begaan aan boord van luchtvaartuigen (Tokio, 1963);

Het Verdrag tot bestrijding van het wederrechtelijk in zijn macht brengen van luchtvaartuigen (Den Haag, 1970);

Het Verdrag ter bestrijding van onrechtmatige daden gericht tegen de veiligheid van de burgerluchtvaart (Montreal, 1971)

Het Verdrag ter voorkoming en bestraffing van misdrijven tegen internationaal beschermde personen, met inbegrip van diplomaten (New York, 1973);

Het Verdrag inzake de fysieke bescherming van nucleair materiaal (Wenen, 1980);

Het Protocol tot bestrijding van onrechtmatige daden van geweld in luchthavens voor de internationale burgerluchtvaart (Montreal, 1988);

Het Verdrag tot bestrijding van onrechtmatige daden tegen de veiligheid van de scheepvaart (Rome, 1988);

Het Protocol ter bestrijding van onrechtmatige daden tegen de veiligheid van vaste platforms op het continentaal plateau (Rome, 1988);

Het Verdrag inzake het merken van kneedbommen met het oog op ontdekking (Montreal, 1991).

De Algemene Vergadering stond aan de basis van vier verdragen:

Het Verdrag tegen het nemen van gijzelaars (1979) waarin verdragsstaten zich ertoe verplichten het nemen van gijzelaars strafbaar te stellen en er gepaste straffen aan te verbinden. Ze kwamen ook overeen bepaalde daden in hun gebied onwettig te verklaren, informatie uit te wisselen en ervoor te zorgen dat straf- of uitleveringsprocedures doorgang kunnen vinden. Als een verdragsstaat een vermoedelijke misdadiger niet wil uitleveren, moet de zaak door eigen instanties worden vervolgd.

Het Verdrag inzake de veiligheid van VN-medewerkers en geassocieerd personeel (1994) werd goedgekeurd door de Algemene Vergadering na talrijke aanvallen op VN-personeel waarbij mensen gewond raakten en zelfs werden gedood.

Het Internationaal verdrag ter bestrijding van terroristische bomaanslagen (1997). Dit verdrag beoogt het ontzeggen van 'veilige havens' aan personen verdacht van terroristische bomaanslagen, door de verdragsstaten te verplichten deze personen te vervolgen of uit te leveren aan landen die een verzoek tot uitlevering hebben ingediend.

Het Internationaal verdrag ter bestrijding van financiering van terrorisme (1999) verplicht verdragsstaten om personen die verdacht worden van financiering van terroristische activiteiten, te vervolgen of uit te leveren en vordert banken maatregelen te nemen om verdachte transacties op te sporen.

Een commissie die in 1996 door de Algemene Vergadering werd opgericht, werkt aan een verdrag ter voorkoming van terroristische aanslagen met kernwapens en aan een allesomvattend verdrag inzake internationaal terrorisme.

Op politiek vlak aanvaardde de Algemene Vergadering in 1994 de Verklaring over maatregelen ter bestrijding van internationaal terrorisme. In 1996 volgde de Verklaring ter aanvulling van de verklaring van 1994, die alle terroristische daden en praktijken, waar en door wie ook verricht, veroordeelt als strafbaar en niet te rechtvaardigen. De Vergadering riep staten op dringend maatregelen te nemen op nationaal en internationaal niveau om het internationale terrorisme te bestrijden.

Andere juridische kwesties

De Algemene Vergadering heeft ook verdragen en juridische instrumenten over diverse andere kwesties aanvaard. Zo kwamen er de Internationale conventie tegen rekrutering, inzet, financiering en opleiding van huurlingen (1989), het Kader van beginselen ter bescherming van alle personen verkerend in enige vorm van detentie of gevangenschap (1988), en de Verklaring over de versterking van de doeltreffendheid van het beginsel van het afzien van dreiging met of gebruik van geweld in internationale betrekkingen (1987).

Daarnaast heeft de Algemene Vergadering ook een aantal juridische instrumenten aangenomen op voorstel van het Speciale comité inzake het Handvest van de Verenigde Naties en inzake de versterking van de rol van de Organisatie, ingesteld door de Vergadering in 1974. Het betreft: de VN-modelregels bij de beslechting van geschillen tussen staten (1995); de Verklaring over de versterking van de samenwerking tussen de Verenigde Naties en regionale akkoorden of organisaties voor het handhaven van de internationale vrede en veiligheid (1994) en de Verklaring over feitenonderzoek door de Verenigde Naties in het kader van de handhaving van de internationale vrede en veiligheid (1991); de Verklaring omtrent het voorkomen en wegnemen van geschillen en situaties die een bedreiging inhouden voor de internationale vrede en veiligheid en omtrent de rol van de Verenigde Naties in dezen (1988); en de Verklaring over de vreedzame beslechting van internationale geschillen (1982).

Krachtens het Handvest (Artikel 102) moeten lidstaten bij de VN registreren welke internationale verdragen zij ondertekenen. Het Bureau voor Juridische Aangelegenheden van de VN (OLA; - zie hoofdstuk 1) staat in voor de registratie, publicatie en het deponeren van verdragen. Het OLA publiceert de United Nations Treaty Series waarin de teksten van meer dan 50.000 verdragen en parallelle initiatieven zijn opgenomen. Daarnaast geeft het OLA ook het document Multilateral Treaties deposited with the Secretary-General uit waarin meer dan 500 belangrijke verdragen zijn opgenomen die zijn gedeponeerd door lidstaten (zie http://untreaty.un.org).

Terug Home Terug naar boven